Bệnh thận mạn

Đang chờ duyệt

Bệnh thận mạn (CKD) là tình trạng suy giảm chức năng thận kéo dài trên 3 tháng, xác định khi mức lọc cầu thận ước tính (eGFR) dưới 60 mL/phút/1,73m² và/hoặc có dấu hiệu tổn thương thận như protein niệu. Bệnh tiến triển qua 5 giai đoạn — từ giai đoạn 1 đến giai đoạn 5 (suy thận giai đoạn cuối cần lọc máu hoặc ghép thận). Đái tháo đường và tăng huyết áp là hai nguyên nhân hàng đầu. Phát hiện và điều trị sớm có thể làm chậm đáng kể tiến trình bệnh. Chế độ ăn thận PHẢI cá thể hóa theo giai đoạn và chỉ định của bác sĩ/chuyên gia dinh dưỡng thận.

Lưu ý y tế

Thông tin chỉ mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn y khoa.

Website không chẩn đoán bệnh, không kê đơn và không thay thế bác sĩ. Khi có dấu hiệu bất thường, hãy liên hệ cơ sở y tế.

🔬Nguyên nhân & yếu tố nguy cơ

Đái tháo đường — nguyên nhân hàng đầu, tổn thương mạch máu vi thể cầu thận (KDIGO 2024, NIDDK)
Tăng huyết áp mạn tính (KDIGO 2024)
Viêm cầu thận (lupus, IgA nephropathy, hội chứng thận hư) (Medscape, KDIGO)
Bệnh thận đa nang di truyền (ADPKD) (NKF)
Nhiễm trùng thận tái phát, tắc nghẽn đường tiết niệu, sỏi thận lâu ngày (Bộ Y tế VN)
Dùng NSAIDs kéo dài, thuốc cản quang, chất độc thận (NIDDK)

🩺Triệu chứng thường gặp

Giai đoạn sớm (1–2) thường không triệu chứng; phát hiện qua creatinine, eGFR, protein niệu (American Kidney Fund)
Phù mặt, mắt cá chân, bàn chân do giữ nước (NKF)
Mệt mỏi kéo dài, khó tập trung do thiếu máu (NIDDK)
Tiểu ít, tiểu đêm nhiều, tiểu ra bọt (protein niệu) (Bach Mai, NKF)
Tăng huyết áp khó kiểm soát, đau đầu, buồn nôn (giai đoạn 3–4) (KDIGO)
Ngứa da toàn thân, chuột rút, chán ăn (giai đoạn nặng) (NKF, BV 108)

🥗Nguyên tắc ăn uống

Kiểm soát đạm theo giai đoạn và chỉ định bác sĩ: giai đoạn 1–2 ~0,8–1 g/kg/ngày; giai đoạn 3–5 chưa lọc máu ~0,55–0,6 g/kg/ngày — KHÔNG tự ý giảm đạm gây suy dinh dưỡng (Bach Mai, KDIGO 2024)
Hạn chế natri <2.000 mg/ngày (~5g muối) (KDIGO 2024, Bộ Y tế VN)
Kiểm soát kali theo xét nghiệm: kali máu cao (>5 mmol/L) cần giảm <1.000 mg/ngày theo bác sĩ (Bach Mai, NKF)
Hạn chế phospho <800 mg/ngày khi tăng phospho máu — tránh nội tạng, cola, phụ gia phosphat (NKF KDOQI, BV 108)
Đảm bảo năng lượng 25–35 kcal/kg/ngày ngăn dị hóa cơ; ưu tiên gạo trắng, bún (ít phospho hơn) (Bach Mai)
Ưu tiên protein chất lượng cao (cá nạc, lòng trắng trứng), tăng tỷ lệ thực vật (đậu phụ mềm) (KDIGO 2024)
Hạn chế dịch CHỈ khi có chỉ định (phù, tiểu ít, lọc máu) (NKF, BV 108)

✅ Thực phẩm nên ăn

Cá nạc (rô phi, chép, thu fillet) — đạm cao, ít phospho; hấp/luộc (Bach Mai)
Thịt nạc (ức gà, thịt lợn nạc) lượng vừa, tránh da và mỡ (Bach Mai)
Lòng trắng trứng — đạm sạch, gần như không phospho/kali (NKF)
Rau ít kali (bí đỏ, bí xanh, dưa leo, su su, bắp cải, hoa lơ trắng) — luộc bỏ nước để giảm kali (NKF)
Gạo trắng, bún, bánh mì trắng, miến — ít phospho/kali hơn ngũ cốc nguyên hạt (Bach Mai)
Dầu thực vật (oliu, đậu nành) — không phospho/kali (NKF)
Trái cây ít kali (táo, lê, dứa, việt quất, nho trắng) (NKF)
Đậu phụ mềm — đạm thực vật hấp thu phospho thấp hơn sữa (KDIGO 2024)

⛔ Thực phẩm nên hạn chế

Muối, nước mắm, xì dầu, mắm tôm, hạt nêm — <2.000 mg natri/ngày (KDIGO 2024)
Thực phẩm chế biến sẵn (xúc xích, mì tôm, đồ hộp, pate, dưa muối) — natri và phospho phụ gia cao (NKF)
Nước ngọt cola đen — phosphoric acid hấp thu gần 100% (NKF KDOQI)
Nội tạng (gan, thận, óc, tim) — phospho và purine cao (Bach Mai, BV 108)
Sữa nguyên kem, phô mai, sữa chua nguyên chất — phospho/kali cao (NKF, Bach Mai)
Rau củ giàu kali khi kali cao (chuối, cam, khoai lang, cà chua, rau muống, dền đỏ) (NKF)
Đậu hạt nguyên (đậu đen, đỏ, xanh, đậu phộng) — kali/phospho cao, ăn rất ít (NKF)
Muối thay thế chứa kali clorua — TUYỆT ĐỐI không dùng, nguy hiểm tính mạng (NKF, Bach Mai)

📋Thực đơn tham khảo 1 ngày

Bữa sáng

1 bát cháo gạo trắng loãng (~200g) + 1 quả trứng (chỉ lòng trắng hoặc cả quả tùy giai đoạn) + canh bí xanh nấu thanh. Nước lọc hoặc trà thảo mộc nhạt. Không dưa muối, mắm tôm.

Bữa trưa

1 chén cơm gạo trắng + 50–70g cá rô phi hấp gừng (thay nước mắm bằng chanh) + canh bí đỏ nấu thịt nạc băm (60–80g, ít muối) + rau luộc bỏ nước (bắp cải/su su). Tráng miệng 1 lát táo hoặc ¼ quả lê.

Bữa tối

1 chén cơm trắng + 50–60g ức gà hấp hoặc chiên dầu thực vật + đậu phụ mềm xào bí xanh (80g đậu + 100g bí, ít muối) + canh dưa leo nấu thịt băm. Không ăn sau 20h.

Bữa phụ

Trái cây ít kali (táo xanh, dứa, nho trắng 50–100g) + 1 ly sữa thận chuyên biệt cho CKD (nếu bác sĩ cho phép) hoặc bánh quy gạo không muối. Hạn chế chuối, cam, bưởi khi kali cao.

👨‍🍳Công thức món ăn phù hợp

🍽️ Canh bí đỏ nấu thịt nạc băm (ít natri, kali, phospho)

Nguyên liệu

200g bí đỏ cắt vuông 3cm
80g thịt lợn nạc thăn băm
1 củ hành tím băm
1 nhánh hành lá
1 thìa cà phê dầu oliu/thực vật
¼ thìa cà phê muối (~1g cả món)
Tiêu trắng
500ml nước

Cách làm

Ướp thịt với tiêu, ¼ hành tím băm 10 phút (KHÔNG hạt nêm/nước mắm)
Phi thơm hành tím còn lại với dầu
Xào thịt băm 3 phút
Đổ 500ml nước, sôi, hớt bọt
Thả bí đỏ, đun nhỏ lửa 10–12 phút đến mềm
Nêm ¼ thìa muối, tắt bếp, rắc hành lá — không nước mắm/bột ngọt
Ăn kèm cơm trắng, dùng ấm

Vì sao phù hợp: Bí đỏ kali/phospho trung bình-thấp, được nhiều tài liệu thận cho phép ở giai đoạn 2–3 (kiểm tra kali trước). Thịt nạc đạm chất lượng cao lượng vừa phải. Không gia vị mặn giúp kiểm soát natri theo KDIGO 2024. Điều chỉnh lượng thịt theo bác sĩ.

Nguồn: BV Bạch Mai — Dinh dưỡng CKD bảo tồn; NKF

🍽️ Gỏi cuốn tôm rau thơm ít muối (CKD-friendly)

Nguyên liệu

12 con tôm sú cỡ vừa bóc vỏ bỏ chỉ
12 tờ bánh tráng gạo 20cm
100g bún gạo trắng luộc chín
½ quả dưa leo thái sợi
1 củ cà rốt nhỏ bào sợi
12 lá xà lách
Lá bạc hà, húng quế
Nước chấm: 1,5 thìa cà phê nước mắm + 2 thìa canh nước + nước cốt 1 quả chanh + 1 thìa cà phê đường + 1 tép tỏi (giảm nước mắm tối đa)

Cách làm

Hấp tôm 5 phút đến chín hồng, cắt đôi dọc
Pha nước chấm loãng; nếu cần nhạt hơn, thay nước mắm bằng nước sôi + chanh + đường
Nhúng bánh tráng vào nước ấm 30–45 giây
Đặt xà lách, bún, cà rốt, dưa leo, rau thơm lên 1/3 dưới
Xếp 2 nửa tôm lên trên, cuộn chặt
Cắt đôi, bày đĩa, ăn kèm nước chấm loãng

Vì sao phù hợp: Bánh tráng và bún gạo cực ít phospho/kali — nền tinh bột phù hợp bệnh thận. Tôm hấp (không chiên, không muối) đạm cao ít phospho hơn sữa. Công thức Kidney Kitchen: 3 cuốn ~265mg natri, 516mg kali, 125mg phospho — an toàn cho CKD 2–3 khi kiểm soát nước chấm. Tham vấn bác sĩ về khẩu phần.

Nguồn: American Kidney Fund — Kidney Kitchen

🍽️ Cháo gạo trắng cá rô phi hấp gừng (không muối, giai đoạn 3–4)

Nguyên liệu

150g gạo tẻ trắng
1.200ml nước
100g phi lê cá rô phi tươi
5–6 lát gừng
2 nhánh hành lá
1 thìa cà phê dầu mè
Tiêu trắng
Nước cốt ½ quả chanh (thay muối/nước mắm)

Cách làm

Vo gạo, nấu cháo loãng ~30 phút lửa nhỏ, khuấy đều
Xếp cá với gừng, hấp cách thủy 8–10 phút — KHÔNG ướp muối/nước mắm trước
Cá chín, tách mảnh nhỏ
Múc cháo, xếp cá lên, rưới dầu mè, rắc hành lá và tiêu
Vắt chanh khi ăn để tăng vị mà không tăng natri, dùng nóng

Vì sao phù hợp: Cháo gạo trắng dễ tiêu, năng lượng từ tinh bột — hợp CKD cần hạn chế đạm nhưng đủ calo. Cá rô phi phospho/kali thấp hơn hải sản biển, đạm chất lượng cao. Hấp không dầu mỡ, không muối — natri thấp nhất. Hợp giai đoạn 3–4 bảo tồn.

Nguồn: BV Bạch Mai; BV TƯQĐ 108

🏃Luyện tập

Aerobic cường độ vừa (đi bộ nhanh, đạp xe đứng yên, bơi nhẹ) ≥150 phút/tuần, buổi 20–30 phút (KDIGO 2024)
Phù hợp sức chịu đựng; bắt đầu 10–15 phút/buổi; KHÔNG tập nặng khi eGFR <30 hoặc biến chứng tim mạch chưa ổn (KDIGO 2024)
Tập kháng lực nhẹ 2 lần/tuần giữ khối cơ, chống suy mòn cơ (Italian Society of Nephrology 2024)
Tránh môn cường độ cao gây mất nước, tăng kali đột ngột (KDIGO 2024)
KHÔNG hút thuốc lá — KDIGO 2024 khuyến cáo cai thuốc bảo vệ thận (KDIGO 2024)
Duy trì BMI 18,5–24,9 — thừa cân tăng áp lực cầu thận (KDIGO 2024, NIDDK)

🌙Ngủ nghỉ & stress

Ngủ 7–8 tiếng/đêm đúng giờ — CKD thường rối loạn giấc ngủ do ngứa, chân không yên, tiểu đêm; báo bác sĩ (NKF, NIDDK)
Tránh uống nhiều nước buổi tối; không trà/cà phê sau 16h (NKF)
Nghỉ trưa 15–20 phút nếu mệt; mệt kéo dài cần kiểm tra thiếu máu (NIDDK)
Giảm stress bằng thở sâu, thiền nhẹ, yoga thận (NKF)
Khám nếu ngáy to/ngừng thở khi ngủ — phổ biến ở CKD, làm nặng tăng huyết áp (NKF, NIDDK)

📈Theo dõi định kỳ

Xét nghiệm 3–6 tháng: creatinine, eGFR, albumin niệu/creatinine niệu (UACR) (KDIGO 2024)
Huyết áp tại nhà hàng ngày (<130/80 mmHg) và điện giải (K, Na, phospho, canxi) (KDIGO 2024)
Công thức máu, sắt, ferritin, hemoglobin ≥6 tháng phát hiện thiếu máu (KDIGO 2024)
Đường huyết (HbA1c <7% nếu có ĐTĐ) và mỡ máu (KDIGO 2024)
Nhật ký nước uống, nước tiểu 24h, cân nặng mỗi sáng, huyết áp (NKF, Bach Mai)

🚨 Dấu hiệu cần đi khám ngay

Tiểu ít đột ngột hoặc vô niệu (<400ml/ngày) — suy thận cấp, cấp cứu ngay (NKF, NIDDK)
Phù nặng toàn thân, khó thở khi nằm, tăng cân >1kg/ngày — nguy cơ phù phổi cấp, nhập viện khẩn (NKF)
Kali máu tăng cao (yếu cơ đột ngột, tê bì, nhịp tim không đều) — có thể ngừng tim, đến cấp cứu (NKF, Bach Mai)
Khó thở, đau ngực, lú lẫn, co giật, hôn mê — urê huyết nặng/biến chứng tim, gọi 115 (NIDDK, NKF)

💬Câu hỏi thường gặp

▸ Bệnh nhân thận mạn có cần ăn nhạt hoàn toàn không?

Không ăn nhạt hoàn toàn nhưng hạn chế natri <2.000 mg/ngày (~5g muối) theo KDIGO 2024 và Bộ Y tế VN. Lượng chính xác phụ thuộc huyết áp, phù và chức năng thận — bác sĩ điều chỉnh. Lưu ý: 'muối thay thế ít natri' chứa kali clorua cao, TUYỆT ĐỐI không dùng cho CKD.

▸ Tôi có thể ăn bao nhiêu thịt/cá mỗi ngày khi bị bệnh thận mạn?

Tùy giai đoạn và cân nặng. Theo Bạch Mai (dựa KDIGO): giai đoạn 1–2 ~0,8–1 g/kg/ngày; giai đoạn 3–5 chưa lọc máu ~0,55–0,6 g/kg/ngày. Người 60kg giai đoạn 3 chỉ ăn ~33–36g đạm/ngày (~100–110g thịt/cá). KHÔNG tự giảm đạm gây suy dinh dưỡng — luôn tham khảo bác sĩ/chuyên gia dinh dưỡng thận.

▸ Bệnh thận mạn có chữa khỏi được không?

Hiện KHÔNG thể chữa khỏi hoàn toàn, nhưng có thể làm chậm tiến triển đáng kể nếu điều trị tốt nguyên nhân gốc (ĐTĐ, tăng huyết áp), tuân thủ chế độ ăn thận, dùng thuốc đúng (RAAS inhibitor, SGLT2i theo KDIGO 2024) và theo dõi định kỳ. Nhiều bệnh nhân giai đoạn 3 sống ổn định hàng chục năm nếu quản lý tốt.

▸ Khi nào bệnh nhân thận mạn cần lọc máu?

Thường xem xét khi eGFR <10–15 mL/phút/1,73m² (giai đoạn 5) kèm triệu chứng urê huyết nặng (buồn nôn/nôn không kiểm soát, phù phổi, tăng kali nguy hiểm, toan chuyển hóa nặng). Quyết định do bác sĩ chuyên khoa thận đưa ra dựa trên đánh giá toàn diện, KHÔNG chỉ dựa con số eGFR (American Kidney Fund, KDIGO 2024).

🔗Nguồn tham khảo

Nội dung tham khảo có nguồn quốc tế uy tín, chờ chuyên môn phòng khám duyệt cuối. Chế độ ăn thận PHẢI cá thể hóa theo giai đoạn — luôn theo chỉ định bác sĩ.

Cần tư vấn riêng cho tình trạng của bạn?

Nội dung trên mang tính tham khảo. Hãy đặt lịch để bác sĩ Phòng khám Gia Đình Việt tư vấn phù hợp với cá nhân bạn.

Đặt lịch tư vấn / khám